Hội Nghiên cứu Bệnh hại Thực vật Việt Nam (tên tiếng Anh: Vietnamese Phytopathological Society, tên viết tắt: VPS) được thành lập vào ngày 28/9/2001 trực thuộc Hội các ngành Sinh học Việt Nam với tên gọi ban đầu là Hội Sinh học Phân tử Bệnh lý Thực vật Việt Nam (2001-2008). Hội là tổ chức xã hội – nghề nghiệp của các tổ chức và công dân Việt Nam đã và đang hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, giảng dạy, giáo dục và đào tạo, tư vấn, quản lý khoa học trong ngành Nông – Lâm nghiệp và các loại bệnh hại thực vật trong Nông – Lâm nghiệp trên phạm vi cả nước.

Ngày 26/6/2019, theo Quyết định số 515/QĐ-BNV của Bộ trưởng Bộ Nội vụ, Hội trở thành đơn vị đầu tiên trong số 16 Hội trực thuộc Hội các ngành Sinh học Việt Nam được thành lập với tư cách pháp nhân độc lập. Ngày 03/8/2019, Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ nhất nhiệm kỳ 2019-2024 tổ chức tại Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Miền Nam đã thành công tốt đẹp và được Bộ Nội vụ công nhận. Đến ngày 07/5/2020, Hội đã được cấp con dấu riêng. Ngày 19/7/2024, Đại hội Đại biểu nhiệm kỳ 2024-2029 đã tiếp tục được tổ chức thành công tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam.

Hội Nghiên cứu Bệnh hại Thực vật Việt Nam hiện có 21 Chi Hội trực thuộc trên toàn quốc với trên 1.000 Hội viên, trong đó có 405 Hội viên chính thức và trên 600 Hội viên liên kết hoạt động tại các Chi Hội. Hội có 11 Giáo sư, 21 Phó Giáo sư và hơn 120 Tiến sĩ, trong đó nhiều Hội viên là lãnh đạo và nguyên lãnh đạo các cơ quan quản lý, viện, trường từ trung ương đến địa phương trong cả nước. GS.TS. Vũ Triệu Mân giữ vị trí Chủ tịch từ khi thành lập Hội năm 2001 đến nay.

Video tư liệu Hội thảo Quốc gia Bệnh hại Thực vật Việt Nam lần thứ 24 năm 2025

Trải qua 25 năm hoạt động liên tục, Hội đã đều đặn tổ chức rất thành công các Hội thảo Quốc gia Bệnh hại Thực vật Việt Nam thường niên tại nhiều địa điểm khác nhau trên khắp miền đất nước và đều đặn xuất bản mỗi năm một quyển Kỷ yếu (có mã số ISBN). Qua đó, Hội đã công bố 668 công trình nghiên cứu khoa học với 5.891 trang in. Trong số các công trình này, có 564 công trình được ứng dụng vào thực tiễn sản xuất các loại cây trồng như lúa, cây rau màu, cây ăn quả và cây công nghiệp có giá trị kinh tế cao. Năm 2027, Hội Nghiên cứu Bệnh hại Thực vật Việt Nam hân hạnh đăng cai tổ chức Hội nghị Bệnh hại Thực vật Châu Á tại Việt Nam.

Bài: Nguyễn Đắc Khoa

Bản tin Khoa học

TỔNG QUAN BỆNH HÉO VÀNG LÁ TRÊN CHUỐI (Musa spp.)
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU GẦN ĐÂY
Bùi Chí Bửu
26/7/2026

Chuối (Musa spp.) được trồng ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới, thuộc khu vực Đông Nam Á, Châu Phi, Nam Mỹ, là nguồn cung cấp kali quan trọng, số lượng xuất khẩu ổn định và là thực phẩm quan trọng cho hàng triệu người đang sống ở các nước phát triển.
Chi Musa có khoảng 75 loài và nhiều dòng vô tính có thể ăn được xét theo bộ tiêu chuẩn định dạng của IPGR-INIBAP/CIRAD (1996). Chi Musa có hệ gen tương đối nhỏ, có kích thước biến thiên từ 550 đến 750 Mbp/nhiễm sắc thể (Bùi Chí Bửu 2020).
Bệnh héo vàng lá do nấm Fusarium oxysporum f. sp. cubense gây ra, có bản chất lan truyền từ đất. Bộ assemblies của nấm thuộc race 1 có 35 contigs và race 4 nhiệt đới có 29 contigs. Chiều dài contig N50 của race 1 là 2,08 Mb, của race 4 là 4,28 Mb. Hai hệ gen tham chiếu mới này biểu thị sự cải tiến gấp 100 lần hơn dữ liệu thống kê của contig 50 theo kết quả chạy “short read” trước đây những assemblies của nấm Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Ahmad và cs. 2020). Các tác giả đã nghiên cứu mẫu chuối hoang dị hợp tử, tự phối Musa acuminata ssp. malaccensis (Mam, AA, 2n = 22) để tạo ra quần thể bản đồ và để nghiên cứu di truyền tính kháng bệnh Race 1 và Race 4 (TR4) nhiệt đới. Gen điều khiển tính kháng là đơn gen trội đối với Race 1, bản đồ di truyền cho thấy locus này định vị trên nhiễm sắc thể 10, gần đầu xa nhất của nhiễm sắc thể. Kết quả chạy bản đồ GGT (graphical genotyping) cho thấy những markers kế cận gen đích trong quãng 360 kb liên quan đến tính kháng Race 1. Vùng này có tất cả 165 gen giả định trên hệ gen tham chiếu, bao gồm 19 gen mã hóa LRR (leucine-rich repeat receptor-like kinase). Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) là tác nhân hàng đầu gây bệnh héo rũ ở chuối trên toàn cầu, tàn phá các vườn chuối thông qua hoạt động của các yếu tố tác động (effector) do mầm bệnh tiết ra (You và cs. 2026).
Foc chủng nhiệt đới số 4 (TR4; VCG 01213/16) là chủng nấm gây hại cho chuối Cavendish và các loại chuối ăn tươi khác ở các nước vùng nhiệt đới như Indonesia, Malaysia, Philippines, Trung Quốc đại lục và Đài Loan trong hơn ba thập kỷ qua. Kết quả thử nghiệm phát sinh bệnh khi cấy các chủng Fusarium riêng biệt thu thập từ Việt Nam trên cây chuối Cavendish nuôi cấy mô ở giai đoạn sáu lá (tỷ lệ 19:1 cát và bột ngô) cho thấy các chủng từ Việt Nam là F. oxysporum, trong đó phân tích PCR và VCG cho thấy sáu chủng thuộc nhóm VCG 01213/16 (Hung và cs. 2018).
Mười hai chủng vi khuẩn nội sinh đã được phân lập từ các bộ phận khác nhau của chuối Cavendish thu thập tại một số tỉnh thuộc miền Nam Việt Nam. Trong số đó, ba chủng phân lập thể hiện hiệu quả ức chế cao nhất đối với sự phát triển hệ sợi nấm Foc TR4, với mức ức chế lần lượt là 78,1% (R-BHDN2.2), 66,71% (R-DPBP1.3) và 61,11% (R-TCTV2.3) (Tran và cs. 2026).
Dựa trên dữ liệu siêu phổ thu thập từ các cây chuối con đã được gây nhiễm Fusarium, người ta tích hợp thuật toán di truyền và phương pháp giải thích cộng tính Shapley (GA-SHAP) để lựa chọn dải phổ, qua đó thu được một tập hợp con tinh gọn gồm các dải phổ có ý nghĩa về mặt sinh lý. Yuan và cs. (2026) giám sát được các hệ thống tương tác giữa cây trồng và mầm bệnh khác nhau.
Thông qua các thử nghiệm sinh hóa và giải trình tự gen 16S rRNA, ba chủng phân lập được xác định là Pseudomonas putida R-TCTV2.3, Bacillus amyloliquefaciens R-DPBP1.3 và Bacillus siamensis R-BHDN2.2 đã ức chế đáng kể bệnh héo rũ Fusarium trên chuối Cavendish. Nhóm nghiên cứu của Lê Đình Đôn ghi nhận tỷ lệ bệnh (26,7%) và chỉ số bệnh (26%) thấp nhất ở các nghiệm thức xử lý, so với mức tương ứng là 98% và 100% ở các nghiệm thức đối chứng (không xử lý và có lây nhiễm Foc TR4). Hiệu quả kiểm soát sinh học cao nhất đạt mức 73,3% khi sử dụng chủng B. siamensis R-BHDN2.2 (Tran và cs. 2026).
DNA ngoại bào của thực vật (esDNA) đóng vai trò như một tín hiệu phân tử liên quan đến tổn thương (DAMP). Người ta xác định esDNA là một yếu tố điều hòa then chốt của hệ miễn dịch bẩm sinh của cây chuối. Hu và cs. (2026) đã khảo sát tác động của esDNA có nguồn gốc từ lá chuối bị nhiễm bệnh đối với khả năng kháng bệnh héo rũ Fusarium. Phân tử esDNA thể hiện mô hình điều hòa đặc thù phụ thuộc vào giai đoạn phát triển của bệnh. Phân tử esDNA có lợi giúp giảm hiệu quả sự tích tụ H₂O₂ và malondialdehyde, đồng thời tăng cường hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa và quá trình chuyển hóa phenylpropanoid. Phân tử esDNA làm thay đổi đáng kể sự biểu hiện gen khi bị mầm bệnh kích hoạt. Những thay đổi về phiên mã tương quan với việc giảm tổn thương do oxy hóa và cải thiện sự sinh trưởng của cây. Tác giả khẳng định esDNA đóng vai trò như một tín hiệu DAMP linh hoạt, thay đổi tùy theo giai đoạn phát triển của bệnh. Nghiên cứu đề ra chiến lược đầy hứa hẹn để phát triển các biện pháp phòng trừ bệnh héo rũ Fusarium trên chuối theo hướng bền vững với môi trường (Hu và cs. 2026).
Căn cứ tác hại của côn trùng Cosmopolites sordidus Germar gây hại nghiêm trọng nhất đối với việc sản xuất Chuối tại Colombia, Miranda – Salas và cs. (2026) đã ghi nhận các hồ sơ kiểm dịch thực vật hàng tuần của trang trại chuối trong giai đoạn 2022–2023. Họ phân loại mức độ nhiễm bệnh Fusarium trên chuối gồm mức độ cao (>80 ổ dịch), trung bình (>30–80 ổ dịch) và thấp (<30 ổ dịch). Tại mỗi mức độ nhiễm bệnh, họ lắp đặt 10 bẫy dạng dốc có sử dụng pheromone tập hợp (Cosmolure®) làm mồi nhử, với tổng số 30 bẫy. Số lượng cá thể C. sordidus, tỷ lệ nhiễm bệnh Foc TR4 và các yếu tố khí hậu (lượng mưa, độ ẩm tương đối và nhiệt độ) được ghi nhận hàng tuần trong suốt 49 tuần. C. sordidus xuất hiện trong toàn bộ thời gian đánh giá, với mật độ quần thể dao động từ 1 đến 20 cá thể trên mỗi bẫy mỗi tuần. Quần thể C. sordidus có mối tương quan thuận mạnh mẽ với độ ẩm tương đối và nhiệt độ (p < 0,001), gắn liền chặt chẽ với vòng đời của chúng. Các kiểm định nhân quả Granger (p < 0,001) đã chứng minh rằng có sự gia tăng quần thể C. sordidus diễn ra trước khi xuất hiện các ổ dịch Foc TR4 từ một đến hai tháng (F = 38,22; p < 0,001). Kết quả phân tích thống kê giải thích được 87,1% sự biến động về tỷ lệ mắc bệnh. Như vậy, C. sordidus đóng vai trò là tác nhân phát tán Foc TR4. Chiến lược phòng ngừa và quản lý C. sordidus sẽ giúp quản lý bệnh héo rũ Fusarium trong canh tác chuối (Miranda – Salas và cs. 2026).

Hình: Bọ cánh cứng Cosmopolites sordidus là vector truyền bệnh Fusarium
trên chuối ở Nam Mỹ (Miranda – Salas và cs. 2026).

TÀI LIỆU THAM KHẢO
Ahmad F,  Martawi NM, Poerba YS, de Jong H, Schouten H, Kema GHJ. 2020. Genetic mapping of Fusarium wilt resistance in a wild banana Musa acuminata ssp. malaccensis accession. Theoretical and Applied Genetics (published on-line, Sept 2020) https://doi.org/10.1007/s00122-020-03677-y
Bui Chi Buu. 2020. Cây chuối – Hệ Gen – Di truyền và Chọn giống. Tổng quan. Viện KHKTNN Miền Nam. Bản Tin Khoa Học ngày 19-10-2020 (http//:iasvn.org)
Hu Y, Wei D, Wang J, Li J, Fan PS, Ruan Y. 2026. Differential Immune Priming Effects of Banana Extracellular Self-DNA Derived from Bananas with Varying Disease Severities Against Fusarium oxysporum f. sp. cubense Tropical Race 4. J. Fungi 2026, 12(6), 438; https://doi.org/10.3390/jof12060438
Hung TN, Hung NQ, Mostert D, Viljoen A,  Chao C. P, and Molina A. B. 2026. First Report of Fusarium Wilt on Cavendish Bananas, Caused by Fusarium oxysporum f. sp. cubense Tropical Race 4 (VCG 01213/16), in Vietnam. Plant Disease 102 (2). https://doi.org/10.1094/PDIS-08-17-1140-PDN
Liqian You, Jiahui Wu, Wenjing Chen, Xiaoyi Li, Yinghua Huang, Mei Luo, Kan Zhuo, Tom Hsiang, Handa Song, Zhangyong Dong. 2026. Fusarium oxysporum f. sp. cubense Race 4 Effector, Foc4-305, Targets a Proline-Rich Protein in Banana and Contributes to Virulence. J. Agric. Food Chem. [on line March 19 2026] 74 (12): 10115–10128.
Miranda-Salas TC,  Olivares BO,   León-Pacheco RI,  Betancourt-Vásquez M,  Torrado-León E,  Angel-García C,  Gonzalez-Ulloa A,  Rodríguez-Yzquierdo GA. 2026. Cosmopolites sordidus G. as a dispersal agent of Fusarium oxysporum f. sp. cubense Tropical Race 4 (Foc TR4) in Cavendish banana crops (Musa AAA). Fungal Biology; Available online 28 May 2026
Tran VT, Hang T Ly, Don D Le, Trang Phan. 2026. Evaluation of the potential of endophytic bacteria isolated from Cavendish banana to control Fusarium wilt caused by Fusarium oxysporum f. sp. cubense TR4 in southern Vietnam. Bioscience Control and Technology; Pages 968-997; Published online: 06 Jun 2026. https://doi.org/10.1080/09583157.2026.2683603
Yuan HT, Duan JL,  Ke WG,  Feng SJ,  Huang CW,  Jiang WL,  Xiang DD, Yang Z. 2026. Early detection of banana fusarium wilt caused by Fusarium oxysporum f. sp. cubense using hyperspectral with a metric learning strategy. Pest Management Science – First published: 19 January 2026  https://doi.org/10.1002/ps.70561

Hội thảo Quốc gia Bệnh hại Thực vật Việt Nam lần thứ 24

Kỷ yếu Hội thảo 2025 (Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường)

Hội thảo Quốc gia Bệnh hại Thực vật Việt Nam lần thứ 24 khai mạc lúc 8 giờ sáng ngày 18/7/2025 tại Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Miền Nam, Thành phố Hồ Chí Minh. Sự kiện thu hút gần 200 đại biểu là các chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành và các bạn sinh viên/học viên trong lĩnh vực Bệnh hại Thực vật, Bảo vệ Thực vật và Nông nghiệp từ các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong cả nước về dự. Có 12 công trình nghiên cứu được Ban tổ chức chọn báo cáo tại Hội thảo. Trong 31 bài báo khoa học tham gia Kỷ yếu Hội thảo, có 26 bài được chọn đăng trong Số đặc biệt Bệnh hại Thực vật của Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường tháng 7/2025. Hội thảo diễn ra thành công tốt đẹp và bế mạc lúc 17 giờ cùng ngày. Sau khi Hội thảo kết thúc, Hội Nghiên cứu Bệnh hại Thực vật Việt Nam đã tổ chức chuyến tham quan thực địa cho Hội viên trong 2 ngày 19-20/7/2025 tại khu vực thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh.

Bài: Phạm Thiết Trình